Gương Sử Nam (1910) - Hoàng Thái Xuyên

Bàn về việc nước ta giao-thiệp với nước Pha-lang-sa, cùng nước Pha-lang-sa cai-trị nước ta, và nước ta bây giờ phải trông cậy nước Pha-lang-sa. Kể từ khi người nước Pha-lang-sa sang nước ta, đã cách 200 năm nay. Người nước ta sang nước Pha-lang-sa cũng đã cách 100 năm nay. Nhưng mà thuở ấy đường xá chưa thông, chẳng qua một vài người đi lại với nhau mà thôi, chưa gọi là giao-thiệp được. Từ khi nước Pha-lang-sa nhận tờ hòa-ước của ta, mà lấy sáu tỉnh Nam-kỳ làm thuộc-địa, cũng đã cách 50 năm nay. Lại cho đến bảo-hộ xứ Bắc-kỳ cùng xứ Trung-kỳ, cũng đã 30 năm nay, thế thì hai nước giao-thiệp với nhau cũng đã lâu vậy. Tưởng rằng : giao-thiệp với nhau lâu năm như thế, thì tình ý càng ngày càng cố kết ; học thuật càng ngày càng mở mang ; không còn có việc gì mà phải sinh ra sự nghi hoặc nữa.