Thiên Nga Đen

LỜI BẠT

Thiên nga đen là một biến cố tưởng chừng như không thể xảy ra với ba đặc điểm chính: không thể dự đo|n, có t|c động nặng nề và sau khi nó xảy ra, người ta dựng lên một lời giải thích để khiến nó ít ngẫu nhiên hơn, dễ dự đo|n hơn bản chất thật của nó. Thành công bất ngờ của Google có thể xem là một “thiên nga đen”; sự kiện 11/9 cũng vậy. Với Nassim Nicholas Taleb, “thiên nga đen” ẩn chứa hầu như mọi điều về thế giới này, từ sự trỗi dậy của tôn gi|o đến những biến cố trong cuộc sống của chính chúng ta.

Vì sao chúng ta không nhận thấy những hiện tượng “thiên nga đen” m~i đến sau khi chúng xảy ra? Theo Taleb, một phần l{ vì con người chúng ta tự trói buộc mình vào những chi tiết trong khi lẽ ra nên tập trung vào cái tổng quát. Chúng ta tập trung vào những gì đ~ biết trong khi hết lần n{y đến lần khác bỏ qua những thứ mình chưa biết. Do đó, chúng ta không thể đ|nh gi| được c|c cơ hội, không thể kháng lại xu hướng đơn giản hóa, tường thuật và phân loại, v{ không đủ phóng khoảng để tưởng thưởng cho những ai có thể hình dung được “những cái không thể”.

Tinh tế, bao qu|t v{ đầy kinh ngạc, Thiên Nga Đen sẽ thay đổi cách nhìn của bạn về thế giới. Taleb thực sự là tác giả của thể loại sách khai trí với những câu chuyện dí dỏm, ngông cuồng v{ kh|c thường. Ông l{ người có kiến thức uyên thâm trong nhiều lĩnh vực, từ khoa học nhận thức, kinh doanh cho đến lý thuyết xác suất. Thiên Nga Đen là cuốn sách mang tính bước ngoặt - bản thân nó chính là một “thiên nga đen”.

BÌA GẬP 2 NASSIM NICHOLAS TALEB đ~ d{nh cả đời mình theo đuổi các vấn đề về may rủi, bất định, xác suất và tri thức. Vừa là một nh{ văn tiểu luận, vừa là một người theo chủ nghĩa thực nghiệm, vừa là một nhà giao dịch chứng khoán bằng phương ph|p to|n học, hiện ông là Chủ nhiệm khoa Các môn khoa học về tính bất định tại Đại học Massachusetts ở Amherst. Cuốn sách gần nhất của ông, Fooled by Randomness (Điên vì tình cờ), đ~ được xuất bản bằng 20 thứ tiếng. Taleb hầu như chỉ sống ở New York.

BÌA 4 “Một kiệt t|c”. - Chris Anderson, Tổng Biên tập Tạp chí Wired, tác giả cuốn “The Long Tail” “Một cuốn sách mới vô cùng hấp dẫn… Thiên Nga Đen có c|ch dẫn truyện rất lôi cuốn với tham vọng đ|ng kh}m phục”.

- The New York Times Book Review “Phong c|ch riêng của một thiên t{i”. - Niall Ferguson, Los Angeles Times “Một nội dung phê bình hấp dẫn v{ đầy thách thức… Tôi bị chinh phục bởi lối kết hợp ‘vượt ra ngoài khuôn khổ’ về các thử nghiệm tư duy, c|c c}u chuyện về nhận thức luận của tác giả t{i ba n{y”.

- Edward O. Thorp, tác giả cuốn “Beat the Dealer” “Một suy ngẫm nghiêm túc về thế giới đương đại”. - The Daily Telegraph “Nassim Taleb th|ch thức độc giả chúng ta d|m đứng ra chỉ trích những tay chuyên gia dởm… H~y đọc cuốn s|ch n{y”.

Phần Mở đầu:

XOAY QUANH BỘ LÔNG CHIM

Trước khi phát hiện ra nước Úc, cư d}n của Cựu Lục Địa vẫn tin rằng tất cả các thiên nga đều có bộ lông màu trắng. Niềm tin vững chắc ấy dường như được chứng thực hoàn toàn dựa trên bằng chứng thực tế. Vì vậy, việc lần đầu tiên nhìn thấy thiên nga đen có thể l{ điều bất ngờ thú vị đối với một số nh{ điểu cầm học (hay những người đạc biệt quan t}m đến màu lông của c|c lo{i chim), nhưng đó không phải l{ ý nghĩa cốt lõi của câu chuyện. Vấn đề tôi muốn nêu ra ở đ}y chính l{ những hạn chế trong việc học hỏi từ quan sát hoặc kinh nghiệm cũng như sự mong manh của kiến thức lo{i người. Chỉ cần một quan s|t đơn lẻ cũng có thể bác bỏ lối khẳng định chung bắt nguồn từ h{ng nghìn năm trước xoay quanh những dấu hiệu tồn tại đầy xác thực của hàng triệu con thiên nga trắng. Tất cả những gì bạn cần là duy nhất một con thiên nga đen 1 (v{ tôi được biết, nó rất xấu xí).

Tôi cố gắng chuyển câu hỏi mang tính lôgic - triết học này - điều từng ám ảnh mình từ thuở nhỏ - thành trải nghiệm thực tế. Ở đ}y, yếu tố mà chúng ta gọi l{ Thiên Nga Đen (được viết hoa) chính là một biến cố với ba thuộc tính sau.

Thứ nhất, đ}y l{ một biến cố ngoại lai, không thuộc phạm vi những mong đợi thông thường bởi không có bằng chứng thuyết phục nào …